Odczytać nieczytelne – dawne pismo niemieckie dla polskich użytkowników archiwów

Projekt “Odczytać nieczytelne” został zrealizowany dzięki współpracy następujących podmiotów i osób:

Katedra Zabytkoznawstwa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą była odpowiedzialna za realizację pierwszego etapu projektu. Obejmował on przetłumaczenie na język polski podręcznika do nauki pisma neogotyckiego autorstwa Haralda Süßa oraz opracowanie zeszytu ćwiczeń przeznaczonego specjalnie dla polskich użytkowników archiwów.

Instytut Historii Stosowanej we Frankfurcie nad Odrą był odpowiedzialny za drugi etap projektu, obejmujący przygotowanie obu publikacji do druku i pozyskanie środków na ten cel.

Archiwum Państwowe w Poznaniu udostępniło ze swoich zasobów skany materiałów archiwalnych, które zostały wykorzystane w zeszycie ćwiczeń. Pracownicy Archiwum, Beata Karwalska oraz Stefan Olejniczak, dokonali ponadto transkrypcji wybranych fragmentów materiałów archiwalnych, stanowiących przedmiot proponowanych ćwiczeń.

Fundacja Dobro Kultury jest wydawcą podręcznika i zeszytu ćwiczeń do nauki pisma neogotyckiego.

Firmie Piktogram Polska zawdzięczamy piękną szatę graficzną obu książek.

Autorką kaligrafii umieszczonych w zeszycie ćwiczeń oraz na okładkach obu książek jest Ewa Landowska.

O nas:

dr hab. Izabella Parowicz – pracownik naukowy Katedry Zabytkoznawstwa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i koordynator studiów podyplomowych “Ochrona Europejskich Dóbr Kultury”. Genealog z ponadtrzydziestoletnim doświadczeniem. Pomysłodawca i kierownik projektu “Odczytać nieczytelne”. Współautorka zeszytu ćwiczeń do nauki pisma neogotyckiego.

dr Joanna Drejer – historyk sztuki i architektury, zabytkoznawczyni, od lat związana z Collegium Polonicum i z Uniwersytetem Europejskim Viadrina. Tłumaczka podręcznika i współautorka zeszytu ćwiczeń do nauki pisma neogotyckiego.

Darczyńcy:

Projekt został współfinansowany ze środków Fundacji SANDDORF w Ratyzbonie oraz ze środków Pełnomocnik Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów na podstawie uchwały Bundestagu.

Podręcznik autorstwa Haralda Süßa zawiera w sobie szereg cennych informacji teoretycznych. Przedstawiona w nim została historia dawnego odręcznego pisma niemieckiego, zaprezentowane zostały też różne formy tegoż pisma. Następnie autor na wybranych przez siebie przykładach wprowadza czytelnika w reguły wiążące się z odczytywaniem dawnego pisma niemieckiego. Ostatnia część książki dotyczy nauki pisania dawnym pismem niemieckim. Po zaprezentowaniu najlepiej nadających się do tego celu materiałów i przyborów piśmiennych, autor przedstawia czytelnikom podstawowe różnice między trzema najbardziej popularnymi krojami pisma – kurrentą, pismem Sütterlina oraz pismem z Offenbach. Na przykładzie tego ostatniego prezentowane są podstawowe formy małych i wielkich liter alfabetu.

Dawne pismo niemieckie. Podręcznik do nauki pisma neogotyckiego / Tytuł oryginału: Deutsche Schreibschrift. Lesen und Schreiben lernen/ Autor: Harald Süß / Przekład: Joanna Drejer / Wydawnictwo: Fundacja Dobro Kultury, Słubice 2021 / ISBN 978-83-947075-4-5 / Oprawa twarda / Wymiary: 210 x 297 mm / Liczba stron: 84

Zeszyt ćwiczeń autorstwa Joanny Drejer i Izabelli Parowicz, który powstał w uzupełnieniu do powyższego podręcznika, został zaprojektowany jako praktyczna pomoc autodydaktyczna dla osób, które pragną osiągnąć biegłość w odczytywaniu dawnego pisma niemieckiego. Znajomość języka niemieckiego oczywiście w pewnym stopniu ułatwia to zadanie, gdyż osobom, które odczytają i zrozumieją przynajmniej część słów, odszyfrowanie pozostałych wyrazów z kontekstu być może przyjdzie z większą łatwością. Jednakże w odczytywaniu liter dawnego pisma niemieckiego główną rolę odgrywa umiejętność pisania tym pismem. Umiejętność tę mogą opanować również osoby, które nie władają językiem niemieckim. Dlatego każda litera została zaprezentowana oddzielnie, przy czym nacisk został położony na podobieństwa i różnice między poszczególnymi znakami oraz na możliwość pomyłek wynikających z faktu, że wiele liter dawnego pisma niemieckiego kojarzy się współczesnemu człowiekowi z zupełnie innymi znakami łacińskiego alfabetu. Czytelnik będzie miał możliwość przećwiczyć pisanie każdej nowo poznanej litery (pojedynczo i w szerszym kontekście całych wyrazów).

Dopiero po opanowaniu umiejętności pisania należy podjąć ćwiczenia odczytywania dawnego pisma niemieckiego. W tym celu w zeszycie przedstawiono 25 fragmentów rękopisów powstałych na przestrzeni stu lat (1835 – 1934) i znajdujących się w zasobach Archiwum Państwowego w Poznaniu. Osoby, które podejmą próbę odczytania tych rękopisów, będą mogły porównać wyniki swoich usiłowań z kluczem znajdującym się na końcu zeszytu.

Zeszyt ćwiczeń poświęcony jest najtrudniejszemu krojowi dawnego pisma niemieckiego, którym jest kurrenta (niem. Kurrentschrift). Wybór tego kroju nie był jednak przypadkowy – właśnie nim posługiwano się powszechnie w wieku XIX oraz na początku wieku XX w urzędach, w korespondencji oraz w powszechnym obiegu; właśnie kurrentą zapisano większość manuskryptów, którymi zajmują się polscy badacze.

Kurrenta. Zeszyt ćwiczeń do nauki pisma neogotyckiego / Autorki: Joanna Drejer, Izabella Parowicz / Wydawnictwo: Fundacja Dobro Kultury, Słubice 2021 / ISBN 978-83-947075-3-8 / Oprawa miękka / Wymiary: 210 x 297 mm / Liczba stron: 144

Skany rękopisów zawartych w zeszycie ćwiczeń można znaleźć pod następującym linkiem: POBIERZ SKANY

Dodatkowo udostępniamy pliki pdf z liniaturą kurrenty do dalszych samodzielnych ćwiczeń: POBIERZ PLIKI Z LINIATURĄ

W naszym zestawie, zawierającym podręcznik oraz zeszyt ćwiczeń do nauki pisma neogotyckiego,  znajdą Państwo ponadto poliniowany arkusz (nazywany liniuszkiem lub rygą), ułatwiający kontynuację samodzielnych ćwiczeń z zapisywania wyrazów kurrentą, jak również praktyczną zakładkę do książek, przedstawiającą wszystkie litery alfabetu w tymże kroju pisma.

Zestaw materiałów do nauki pisma neogotyckiego jest ponownie dostępny w sprzedaży (również w promocyjnych pakietach z tomem “Grażdanka”): KUP ZESTAW

Nasz kolejny projekt dotyczy alfabetu rosyjskiego, często określanego jako cyrylica – choć jego poprawna nazwa to grażdanka (patrz poniżej). Przedstawiamy nowy tom z naszej serii, podręcznik do nauki alfabetu rosyjskiego, zatytułowany Grażdanka. Podręcznik do nauki dawnego pisma rosyjskiego.

Cyrylica, chronologicznie drugi po głagolicy alfabet słowiański, powstał na przełomie IX/X wieku. Jego autorstwo przypisuje się św. Klemensowi z Ochrydy (ok. 840-916), najwybitniejszemu uczniowi świętych Cyryla i Metodego. Znaki alfabetu cyrylickiego wywodziły się głównie z alfabetu greckiego, przy czym dla głosek słowiańskich stworzono litery wzorowane na wcześniejszej głagolicy. Jedną z cech tego alfabetu było zachowywanie równych odległości między literami, które nie łączyły się ze sobą. Pisanie urzędowych tekstów tym alfabetem było zatem bardzo czasochłonne. Alfabet cyrylicki przez wieki podlegał ewolucji, nabierając płynnych, regularnych kształtów. W latach 1708-1710 car Piotr I Wielki dokonał reformy pisma drukarskiego, kładąc tym samym podwaliny pod współczesny alfabet rosyjski. Nowy alfabet miał mieć charakter użytkowy, miał usprawnić funkcjonowanie administracji carskiej i umożliwić rozwój oświaty. W odróżnieniu od cyrylicy, stosowanej odtąd wyłącznie przez cerkiew, został nazwany pismem świeckim, obywatelskim (grażdanskij szrift/гражданский шрифт). Zmiana kroju pisma drukarskiego wkrótce doprowadziła do wprowadzenia nowego, świeckiego standardu pisma odręcznego (grażdanskoje pismo/гражданское письмо), które rozpowszechniło się na terenie carskiej Rosji. Stąd alfabet rosyjski w jego wersji obejmującej ostatnie 300 lat prawidłowo określany jest mianem grażdanki (ros. гражданка).

Osoby, które posiadają już zestaw do nauki dawnego pisma niemieckiego, zauważą, że tom “Grażdanka” łączy w sobie treści podręcznikowe i ćwiczeniowe. W pierwszej, teoretycznej części tomu omówiono metodę nauki czytania poprzez pisanie, liczącą sobie co najmniej 300 lat, przedstawiono ponadto historię rozwoju nowożytnego pisma rosyjskiego. Druga część tomu ma charakter autodydaktyczny i przypomina swoją strukturą tom Kurrenta. Zeszyt ćwiczeń do nauki pisma neogotyckiego. Czytelnicy będą mieli możliwość zapoznać się ze szczegółowym opisem poszczególnych liter alfabetu rosyjskiego w jego wersji z połowy XIX wieku. Wybór ten był nieprzypadkowy. W 1867 r., na skutek gwałtownego zaostrzenia rusyfikacji, Polakom narzucono język rosyjski w szkolnictwie i administracji. Dlatego wybrałyśmy taki krój pisma, który kilkanaście lat wcześniej poznawali w szkołach przyszli rosyjscy nauczyciele i urzędnicy, gdyż właśnie te reguły kaligraficzne były przekazywane polskim uczniom oraz stosowane w praktyce urzędniczej na terenach zaboru rosyjskiego. Czytelnicy będą mieli możliwość przećwiczyć pisanie każdej nowo poznanej litery pojedynczo i w szerszym kontekście całych wyrazów.

Dopiero po opanowaniu umiejętności pisania należy podjąć ćwiczenia odczytywania dawnego pisma rosyjskiego, W tym celu w podręczniku przedstawiono 30 fragmentów rękopisów powstałych na przestrzeni niespełna półwiecza (1866-1914) i znajdujących się w zasobach Archiwum Państwowego w Poznaniu, Oddział w Koninie. Osoby, które podejmą próbę odczytania tych rękopisów, będą mogły porównać wyniki swych usiłowań z kluczem znajdującym się na końcu podręcznika.

Do każdego egzemplarza dołączony jest liniuszek oraz zakładka przedstawiająca litery alfabetu rosyjskiego sprzed reformy ortografii z 1918 r.

Tom Grażdanka dostępny jest już w sprzedaży: KUP KSIĄŻKĘ

Grażdanka. Podręcznik do nauki dawnego pisma rosyjskiego / Autorki: Izabella Parowicz, Joanna Drejer, Gulzhan Jäger / Wydawnictwo: Fundacja Dobro Kultury, Słubice 2024 / ISBN 978-83-947075-6-9 / Oprawa miękka / Wymiary: 210 x 297 mm / Liczba stron: 180

Skany rękopisów zawartych w zeszycie ćwiczeń można znaleźć pod następującym linkiem: POBIERZ SKANY

Dodatkowo udostępniamy plik pdf z liniaturą grażdanki do dalszych samodzielnych ćwiczeń: POBIERZ PLIK Z LINIATURĄ